Việc kê khai giá nhà đất trên hợp đồng công chứng thấp hơn nhiều so với thực tế (mua bán "hai giá") là một hành vi tiềm ẩn rủi ro tranh chấp dân sự cực kỳ lớn cho cả đôi bên. Ví dụ như trường hợp giao dịch thực tế trị giá 1,2 tỷ đồng nhưng hợp đồng công chứng chỉ ghi 200 triệu đồng. Lúc này, nếu bên mua vi phạm nghĩa vụ thanh toán và chỉ trả đúng 200 triệu đồng theo hợp đồng, bên bán sẽ rất khó đòi số tiền chênh lệch còn lại; họ gần như cầm chắc phần thua nếu không đưa ra được chứng cứ xác thực về thỏa thuận ban đầu. Ngược lại, bên mua cũng đối mặt với nguy cơ lớn nếu giá đất tăng đột biến: bên bán có thể viện dẫn lý do giá kê khai thấp không phản ánh đúng ý chí tự nguyện để yêu cầu tòa án tuyên hợp đồng vô hiệu, buộc các bên hoàn trả những gì đã nhận và khiến bên mua chịu thiệt thòi vì mất cơ hội sở hữu tài sản.
Không chỉ dừng lại ở rủi ro tranh chấp dân sự, đây còn là hành vi khai sai nhằm trốn thuế bị pháp luật nghiêm cấm. Theo Điều 17 Nghị định 125/2020/NĐ-CP, người vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính bằng tiền và truy thu đủ số thuế trốn; nếu số tiền trốn thuế đủ định lượng cấu thành tội phạm, họ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 với mức phạt tiền lên đến 4,5 tỷ đồng hoặc mức án cao nhất tới 7 năm tù. Khoảng chênh lệch lớn giữa 1,2 tỷ đồng thực tế và 200 triệu đồng kê khai chính là cơ sở để cơ quan chức năng xem xét dấu hiệu vi phạm pháp luật về thuế.
Giải thích về trách nhiệm của phòng công chứng khi thực hiện các hợp đồng giá thấp bất thường, các chuyên gia pháp lý cho biết bản chất công chứng là chứng nhận tính xác thực, hợp pháp của giao dịch và sự tự nguyện của các chủ thể. Dù không có quyền can thiệp vào mức giá do các bên "thuận mua vừa bán", công chứng viên vẫn có nghĩa vụ giải thích rõ quyền lợi và rủi ro pháp lý cho các bên. Thực tế, nếu mức giá ghi trên hợp đồng vẫn bằng hoặc cao hơn bảng giá đất do Nhà nước quy định thì rất khó truy cứu trách nhiệm của công chứng viên, trừ khi chứng minh được họ có hành vi xúi giục khai sai giá. Nhiều vụ việc mua bán "hai giá" bị xử lý hình sự thời gian qua chính là lời cảnh tỉnh đắt giá, khẳng định rằng sự minh bạch về giá trị không chỉ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên khi xảy ra tranh chấp mà còn thể hiện tinh thần thượng tôn pháp luật, giúp phòng ngừa những hệ lụy đáng tiếc về sau.
