1. Phân loại rác từ đầu nguồn là gì?
Phân loại rác từ đầu nguồn là một trong các biện pháp được Nhà nước tích cực đẩy mạnh tuyên truyền và khuyến khích người dân thực hiện nhằm giảm tải cho công tác phân loại rác của nhân viên và nhà máy thu gom, xử lý rác. Phân loại rác từ đầu nguồn là biện pháp chia rác thải ra thành các loại khác nhau dựa trên các đặc tính của chúng để dễ dàng trong công tác xử lý hoặc tái chế. Rác được phân loại bởi chính hộ gia đình, cá nhân, doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức - nguồn thải rác trước khi nhân viên môi trường thu gom rác nên từ đó mới xuất hiện thuật ngữ "Phân loại rác đầu nguồn".
2. Quy định về phân loại rác đối với hộ gia đình, cá nhân?
Căn cứ Điều 60 Luật Bảo vệ môi trường 2020, phân loại chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) tại nguồn là một trong những trách nhiệm của hộ gia đình, cá nhân đối với hoạt động bảo vệ môi trường.
Theo khoản 1 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020, CTRSH phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân sẽ phân loại theo nguyên tắc như sau: Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế; Chất thải thực phẩm; CTRSH khác.
Đối với hộ gia đình, cá nhân ở đô thị phải chứa, đựng CTRSH sau khi thực hiện phân loại phải lưu giữ vào các bao bì riêng theo từng loại và chuyển giao cho các tổ chức cá nhân có chức năng tương ứng; chất thải thực phẩm có thể được sử dụng làm phân bón hữu cơ, làm thức ăn chăn nuôi…
Đối với hộ gia đình, cá nhân ở nông thôn phát sinh chất thải rắn sinh hoạt sau khi thực hiện phân loại phải thực hiện quản lý như sau: Khuyến khích tận dụng tối đa chất thải thực phẩm để làm phân bón hữu cơ, làm thức ăn chăn nuôi; Chất thải rắn có khả năng tái sử dụng, tái chế được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân tái sử dụng; tái chế hoặc cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt; Chất thải thực phẩm nếu không được tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc làm phân bón hữu cơ phải được chuyển giao cho cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt; Chất thải rắn sinh hoạt khác phải được chứa, đựng trong bao bì theo quy định và chuyển giao cho cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển chất thải rắn sinh hoạt.
3. Không phân loại rác từ đầu nguồn có bị xử phạt không?
Trước đây theo quy định tại Nghị định 155/2016/NĐ-CP và Nghị định 55/2021/NĐ-CP nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định 155/2016/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, hành vi không phân loại rác đầu nguồn mới chỉ bị áp dụng xử phạt vi phạm đối với chủ thể không phân loại rác thải có nguồn gốc từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ.
Tuy nhiên tại Nghị định 45/2022/NĐ-CP có hiệu lực thi hành ngày 25 tháng 08 năm 2022 thay thế nghị định 155/2016/NĐ-CP và nghị định 55/2021/NĐ-CP thì trường hợp Hộ gia đình, cá nhân không phân loại rác từ nguồn đối với rác thải sinh hoạt cũng bị xử phạt vi phạm hành chính.
Cụ thể, theo khoản 1 Điều 26 Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định: “Phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng đối với hành vi hộ gia đình, cá nhân không phân loại chất thải rắn sinh hoạt theo quy định; không sử dụng bao bì chứa chất thải rắn sinh hoạt theo quy định.”
Dù vậy, quy định về xử phạt đối với hành vi không phân loại rác từ đầu nguồn của các hộ gia đình, cá nhân vẫn chưa có hiệu lực thi hành, nên trên thực tế chưa có trường hợp nào bị xử phạt.
4. Khi nào bắt đầu xử phạt hành vi không phân loại rác của hộ gia đình, cá nhân?
Tính đến nay, quy định về xử phạt đối với hành vi không phân loại CTRSH theo quy định của hộ gia đình, cá nhân vẫn chưa được áp dụng là do một số vấn đề về hiệu lực thi hành của các văn bản pháp luật có liên quan. Cụ thể vấn đề này như sau:
Thứ nhất, quy định bắt buộc hộ gia đình, cá nhân phải thực hiện việc phân loại rác từ đầu nguồn nằm tại khoản 1 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường 2020. Nếu đúng theo thời điểm có hiệu lực của Luật Bảo vệ môi trường thì thời điểm từ ngày 01 tháng 01 năm 2022, quy định phải phân loại rác từ đầu nguồn sẽ có hiệu lực bắt buộc đối với mọi chủ thể. Tuy nhiên, tại khoản 7 Điều 79 Luật Bảo vệ môi trường 2020 lại có quy định: “Quy định tại khoản 1 Điều này và khoản 1 Điều 75 của Luật này phải được thực hiện chậm nhất là ngày 31 tháng 12 năm 2024”. Do vậy, quy định buộc hộ gia đình, cá nhân phải phân loại rác thải sinh hoạt từ đầu nguồn sẽ được kéo dài tới hạn chót là ngày 31 tháng 12 năm 2024. Tức là sang năm 2025 toàn bộ cá nhân và hộ gia đình đều phải thực hiện thành thạo việc phân loại.
Thứ hai, quy định xử phạt hộ gia đình, cá nhân không phân loại rác từ đầu nguồn nằm trong Nghị định 45/2022/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 25 tháng 08 năm 2022 hộ gia đình, nhưng cá nhân, hộ gia đình vi phạm cũng chưa bị xử lý ngay mà phải đến ngày 01 tháng 01 năm 2025 mới xử phạt được. Điều này xuất phát từ hiệu lực pháp lý của nghị định và luật. Tuy đều là văn bản quy phạm pháp luật xong hiệu lực pháp lý của nghị định sẽ thấp hơn luật nên trong trường hợp này, theo quy định tại Điều 156 Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015, sửa đổi, bổ sung 2020 thì trong cùng một vấn đề, nếu các văn bản quy phạm pháp luật có quy định khác nhau thì áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn.
Do đó, phải đến ngày 01 tháng 01 năm 2025, quy định về xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi không phân loại chất thải rắn sinh hoạt mới chính thức được áp dụng đối với các hộ gia đình và cá nhân trên địa bàn cả nước.
